Białystok

Miasto, w którym Zachód spotyka się ze Wschodem, a kultura, wiara i historia przenikają się na każdym kroku. Wbrew historycznym zatargom tuż obok siebie stoją kościoły, meczety, cerkwie i synagogi.
Białystok powstał w XVI wieku, a został rozbudowany przez Jana Klemensa Branickiego w XVIII w., który przemienił niewielki pałacyk we wspaniałą rezydencję magnacką, zwaną „Wersalem Podlaskim”.

Pałac Branickich (między ul. Legionową, Akademicką i Mickiewicza) - jeden z najlepiej zachowanych rezydencji magnackich epoki saskiej na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej i cenny zabytek architektury późnobarokowej.
Zamek murowany, gotycko-renesansowy, pierwotnie posiadał dwie kondygnacje, a dostępu broniła fosa i umocnienia ziemne. Trwająca w latach 1691 - 1697 przebudowa zmieniła całkowicie oblicze pałacu. Między innymi jedna z baszt została wykorzystana jako klatka schodowa. W drugiej usytuowano komnaty. Podczas kolejnej przebudowy podwyższono boczne oficyny, postawiono jońską kolumnadę, wiele rzeźb. Obok parku francuskiego założono park angielski. Dalszej rozbudowy pałacu dokonano już na polecenie Jana Klemensa Branickiego i jego żony Izabeli z Poniatowskich.
Z dawnej wojennej przeszłości zamku obecnie widoczne są jedynie zarysy bastionu. Krąży również legenda o podziemnym przejściu między zamkiem i wieżą stojącego w pobliżu kościoła farnego, który w XVII wieku również był przystosowany do obrony.
W czasie II wojny światowej zamek został doszczętnie zburzony, odbudowany w latach 1946-1960 w nawiązaniu do stanu z XVII wieku, jednak pośpiech z jakim przeprowadzono odbudowę, nie pozwolił na zebranie pełnej dokumentacji, odbudowa jest więc niezbyt wierna. Obecnie ma tu siedzibę rektorat Akademii Medycznej w Białymstoku.

Pałacyk gościnny Branickich (ul. Kilińskiego) - zbudowany został w połowie XVIII wieku w stylu barokowym, prawdopodobnie według projektu Jana Zygmunta Deybela. Został spalony w 1944 r., odbudowany w 1950 na siedzibę Muzeum Ruchu Rewolucyjnego. Obecnie mieści się tam Urząd Stanu Cywilnego.

Zespół Bazyliki Archikatedralnej Wniebowzięcia NMP

Stary Kościół Farny – kościół późnorenesansowy, zbudowany w latach 1617-26, Wewnątrz znajduje się późnobarokowe wyposażenie, ufundowane przez J. K. Branickiego. Ściany Kościoła pokryte są polichromią z 1751 r., wykonaną przez Antoniego Herliczkę.
Ołtarz główny jest drewniany, pokryty białą polichromią ze złoceniami. Nad ołtarzem wisi obraz Wniebowzięcia NMP, namalowany przez Augustyna Mirysa, artystę barokowego, tworzącego na dworze Branickich. Oprócz ołtarza głównego w kościele znajduje się ołtarz Jezusa Ukrzyżowanego.
Na ścianie wisi także Epitafium Izabelli Branickiej. Jest to haftowana tkanina w ramie z 1811 r. Na szczycie Epitafium umieszczono wazon z alabastru, zawierający pamiątki drogie sercu Izabelli. W świątyni znajdują się też późnobarokowe organy zbudowane w 1753. Kościół stanowił mauzoleum rodzinne rodu Gryfitów-Branickich. Nad sarkofagiem znajduje się kartusz, wykonany z pozłacanej blachy miedzianej, z rodowymi herbami: Gryfem (Branickich), Lisem (Sapiehów) i Łodzią (Czarneckich) oraz koroną. Po obu stronach kartusza aniołki putta trzymające atrybuty przemijania – klepsydrę i ludzką czaszkę. W podziemiach Starego Kościoła znajdują się krypty, wśród nich "krypta fundatorów" w której spoczywają m.in.: Katarzyna Poniatowska i Izabella z Poniatowskich Branicka. W świątyni organizowane są w czerwcu niedzielne koncerty organowe pod nazwą "Muzyka w Starym Kościele".

Bazylika Mniejsza.
Obok Starego Kościoła Farnego znajduje się o wiele większy neogotycki kościół katedralny, wzniesiony w latach 1900-05 według projektu J. Dziekońskiego w stylu neogotyku nadwiślańskiego. W bazylice tej znajduje się sześć ołtarzy i marmurowa ambona, przykryta baldachimem, w kształcie ośmiokąta, zawiera płaskorzeźbę z brązu "Pan Jezus wśród dzieci". W katedrze znajdują się także organy z 1905 r. W Kościele organizowane są letnie Katedralne Koncerty Organowe.

Cerkiew św. Mikołaja- zbudowana w latach 1843-46 w stylu klasycyzmu rosyjskiego (połączenie klasycyzmu i bizantynizmu, pod wpływem prądów budownictwa cerkiewnego, płynących z Petersburga), na planie krzyża greckiego. Wnętrze ma charakter bizantyjski, ściany pokrywa bogata polichromia (z roku 1910) pędzla Michaiła Awiłowa, wzorowana na polichromii soboru kijowskiego, będącej dziełem Waśniecowa. Obecnie przy cerkwi znajduje się zespół obiektów siedziby prawosławnego biskupa diecezji białostocko-gdańskiej (świątynia pełni funkcję katedry prawosławnej). Sobór mieści się w centrum miasta, przy ul. Lipowej.

Kościół św. Wojciecha BM (ul.Warszawska) powstał w latach 1909-12 w stylu neoromańskim z czerwonej cegły. Świątynia zbudowana została na planie krzyża greckiego. Prezbiterium jest zamknięte półkolem i ograniczone prostokątnymi zakrystiami. Kościół składa się z trzech naw, jest halowy. Dach dwuspadowy, pokryty blachą miedzianą. Budowla posiada również ośmioboczną wieże z iglicą, kończącą się krzyżem na kuli. Ozdobą świątyni jest duży witraż wykonany w Wiedniu. Znajdują się tu także relikwie św. Wojciecha.

Kościół św. Rocha – kościół-Pomnik Odzyskania Niepodległości znajduje się na wzgórzu św. Rocha w Białymstoku, na miejscu kaplicy św. Rocha i katolickiego cmentarza z 1839 r.(miejsca profanacji dokonanej przez Rosjan podczas powstania styczniowego). Jest jednym z najbardziej znanych polskich kościołów zbudowanych w XX wieku.
Powstał w latach 1927-46 w stylu modernistyczno-ekspresjonistycznym na planie ośmioboku, składającego się z trzech stopniowo narastających brył. Pierwsza tworzy zasadniczy plan świątyni, drugą i trzecią stanowią ośmioboczne parawanowe attyki. Pierwotnym wezwaniem miała być Gwiazda Zaranna, która miała symbolizować jutrzenkę niepodległości, dlatego użyto w projekcie planu gwiazdy, którą następnie wykorzystano w innych elementach we wnętrzu (np. sklepienia). Całe gwiaździste założenie wieńczy wieża (83 m) z kojarzącą się z katedrą w Kamieńcu Podolskim 3-metrową postacią Matki Boskiej (z 1936 r.), stojącą na piastowskiej koronie, wzorowanej na koronie króla Kazimierza Wielkiego (dodano wtedy wezwanie Królowej Korony Polskiej) i wiążącą się z Apokalipsą św. Jana [12:1]. We wnętrzu kryształowa struktura sklepień nawiązuje do miejscowych sklepień z XVI wieku w Łomży, Wiznie, Supraślu i Wilnie. W czasie okupacji władze sowieckie chciały w niedokończonej budowli urządzić cyrk.

Cmentarz Farny (ul. Raginisa) - jedna z najstarszych białostockich nekropolii, założona w 1886 r. przez księdza dziekana Wilhelma Szwarca. W 1888 r. na wprost bramy głównej postawiono kaplicę cmentarną pod wezwaniem Chrystusa Zbawiciela. Nekropolia Farna jest bezcenną pamiątką historii Białegostoku, wymaga jednak opieki konserwatorskiej i szczegółowej inwentaryzacji.

Warto także zobaczyć:

Cerkiew św. Marii Magdaleny, ul. Sosnowa (II poł. XVIII w.)

Klasztor Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego, ul. Rynek Kościuszki (1769 r.)

Cerkiew św. Mikołaja, ul. Lipowa (klasycystyczna, 1846)

Dawna zbrojownia Cekhaus, ul. Rynek Kościuszki (klasycystyczna, 1795-1807)

Kościół Najświętszego Serca Jezusowego, ul. Traugutta (1884 - wybudowany jako cerkiew, w okresie międzywojennym przemianowany na kościół rzymskokatolicki)

Pałac Rüdigerów, później Kreuzensternów i Lubomirskich, ul. Dojlidy Fabryczne 26 (klasycystyczny, poł. XIX w.)

Ulica Warszawska – zespół kamienic i pałaców miejskich z XIX w.

Cmentarze żydowskie – założone w XVII, XIX i XX wieku

Synagoga Piaskower– wybudowana w XIX wieku

Kamienice w centrum miasta (XIX/XX w.), m.in. ul. Kilińskiego, Sienkiewicza, Lipowa, Waszyngtona, Waryńskiego, Nowy Świat, Świętojańska, Dąbrowskiego.