Jak czytać malarstwo?

MICHAŁ ANIOŁ
Sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej: Grzech pierwszych rodziców i wypędzenie z raju

1608-1512, Fresk Kaplica Sykstyńska, Watykan, Rzym

Sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej to absolutne wyżyny monumentalizmu malarskiego. Przedstawiony tu fresk jest szóstym z dziewięciu epizodów i następuje zaraz po centralnej scenie stworzenia Ewy. Kompozycję podzielono na dwie wyraźnie rozgraniczone części: po lewej stronie widzimy scenę grzechu pierworodnego; po prawej zaś anioł z mieczem przepędza Adama i Ewę z ogrodu Edenu.

HISTORIA ŚWIATA
Dziewięć scen ukazanych na sklepieniu kaplicy przedstawia pierwszy z trzech okresów, na jakie Kościół dzielił historię świata (dwa pozostałe okresy są przedstawione w innych miejscach świątyni). Okres pierwszy kończy się wraz z przekazaniem Prawa Mojżeszowi przez Boga; okres drugi to czasy Starego (żydowskiego) Przymierza, natomiast ostatni okres – Nowego Przymierza – rozpoczyna się od śmierci i zmartwychwstania Jezusa.

Przedstawione pustkowie – z głazami i uschniętym pniem drzewa – odbiega od powszechnych wyobrażeń „raju ziemskiego”; Michała Anioła nie interesowało jednak malowanie pejzaży, lecz przede wszystkim studium ludzkiej postaci.

Jedną z konsekwencji grzechu pierworodnego miało być uczucie wstydu wywołanego przez nagość: Adam i Ewa starali się później okrywać miejsca intymne liśćmi figowymi, lecz Michał Anioł zrezygnował z tego szczegółu. Do twórczości artysty szybko przylgnęło określenie terribilita – i rzeczywiście, w jego odbiegających od tradycji przedstawieniach ludzkich postaci i uczuć kryje się coś bezkompromisowego, a dla niektórych nawet szokującego.

Wąż wręczający zakazany owoc Ewie został przedstawiony jako postać kobieca; jego barwne (pomarańczowe, zielone i różowe sploty symbolizują śmiertelny powab – mistrzowski motyw, który ujawnił się dopiero w trakcie niedawnej konserwacji sklepienia.

Adam zrywa z drzewa jeden owoc. Ewa zaś spożywa kolejny. W tradycyjnych przedstawieniach tej sceny to Ewa pierwsza zrywa owoc, a następnie dzieli się nim z Adamem.