"Nic nie wiedziałem". Ostatni proces wojennego zbrodniarza

W Republice Federalnej Niemiec skazano tylko 6700 nazistów, najczęściej na krótkie wyroki lub grzywny. Sądy wychodziły z założenia, że zbrodnie wojenny zostały rozliczone podczas procesów norymberskich, które odbyły się w latach 1945-1949 oraz w procesach przeprowadzanych poza granicami Niemiec. W jednym z nich, przed Najwyższym Trybunałem Narodowym w Warszawie stanął komendant KL Auschwitz Rudolf Höss.

Przez cały okres rządów w Auschwitz Rudolf Höss osobiście nadzorował proces gazowania więźniów i był odpowiedzialny za funkcjonowanie miejsca masowego mordowania ludzi. Był jednym z nielicznych, jeśli niejedynym hitlerowskim zbrodniarzem, który wziął na siebie odpowiedzialność za popełnione zbrodnie. Nie chował się za plecami przełożonych i przywódców III Rzeszy. Zaznaczył wprawdzie, że czuje się przez nich oszukany, ale przyznał też, że w niczym nie umniejsza to jego winy.

W napisanej w więzieniu autobiografii "Wyznania spod szubienicy", która niedawno ponownie została wydana w Polsce, cztery dni przed egzekucją napisał: "W odosobnieniu więziennym doszedłem do gorzkiego przekonania, jak ciężkich zbrodni przeciwko ludzkości się dopuściłem. Jako komendant obozu zagłady w Auschwitz realizowałem część straszliwych, ludobójczych planów Trzeciej Rzeszy. Za mają odpowiedzialność płacę życiem. (…) Naród polski proszę o wybaczenie. Dopiero w polskich więzieniach poznałem, co to jest człowieczeństwo. Mimo wszystkiego, co się stało, traktowano mnie po ludzku, co mnie do głębi zawstydzało".

W "Wyznaniach spod szubienicy" komendant KL Auschwitz porażający szczery sposób opisuje to, co działo się za ceglanym murem jego pięknej willi z ogrodem, w której mieszkał wraz z żoną i dziećmi. Położonej nie więcej niż 100 metrów od krematorium. Krematorium, obok którego został powieszony w kwietniu 1947 roku.

Rudolf Höss nie należał do przywódców lub ważnych postaci III Rzeszy. Jak nie on, to kto inny sumiennie wypełniałby obowiązki w obozie koncentracyjnym. Jednak bez wątpienia słusznie uważamy jest za jednego z największych niemieckim zbrodniarzy II wojny światowej, który zapracował na swój przydomek "diabeł z Auschwitz".

Całkowitą nowością na rynku wydawniczym jest książka Tobiasa Bucka "Niemieckie rozliczenia z przeszłością" wydawnictwa Czarne. Opisuje ona paradoks niemieckiego sądownictwa, które po wojnie pozwoliło uniknąć sprawiedliwości dziesiątkom tysięcy zbrodniarzy wojennych, a teraz, w ostatnich latach, stawia przed obliczem sądu nawet najniższych rangą strażników obozów koncentracyjnych.

Tobis Buck wiele uwagi poświęcił procesowi 90-letniego Bruno Deya. W przeciwieństwie do Rudolfa Hössa był najdrobniejszym z możliwych trybików w hitlerowskiej machinie zagłady. Był zwykłym strażnikiem w Stutthofie, który trafił tam tylko dlatego, że nie nadawał się do służby na froncie, mimo że w okresie jego poboru, w połowie 1944 roku, Niemcy borykały się z ogromnym niedoborem żołnierzy. 17-latkiem, który całą wojnę spędził na wieży strażniczej i ani razu, jak twierdził, nie użył broni. Ale czy sama praca w obozie nie czyniła go winnym?

Przez dziesięciolecia niemieckie sądy odpowiadały, że nie. Tłumaczyły, że winę ponosili jedynie przywódcy III Rzeszy, którzy zostali osądzeni w procesach norymberskich. Cała reszta, mówiono, wykonywała tylko rozkazy. "Jeden przestępca i sześćdziesiąt milionów nieświadomych niczego pomocników" – ironizował pewien profesor prawa.

W swoim reportażu autor "Niemieckich rozliczeń z przeszłością" analizuje, jak i dlaczego ten sposób myślenia zaczął się zmieniać. Opowiada o procesach, w których po raz pierwszy pojawiło się pytanie o osobistą odpowiedzialność oskarżonych.

Na początku rozprawy Bruno Dey zadał sądowi fundamentalne pytanie: "Na czym polega moja wina?". Przytoczony w książce fragment stenogramu z procesu opowiada na nie:

- Proszę opowiedzieć, co pan tam widział?

- Że prowadzono tam ludzi.

- Do komory gazowej?

- Do komory gazowej, a drzwi zamykano. I że nieco później, nie wiem, ile później, słychać było krzyki i hałasy. Nie wiedziałem dlaczego. Ani ci robili z ludźmi w środku. Nie widziałem.

- A co pan myślał?

- Co myślałem? Myślałem: "Co to może być? Co robią z tymi ludźmi w środku? To myślałem. Ale nie miałem pojęcia, co mogli z nimi robić. (…) Co myślałem, gdy rozlegały się krzyki, a potem zapadała cisza?

Na to pytanie Bruno Dey nie potrafił odpowiedzieć. Na sali zapadła kilkuminutowa cisza.

Przemysław Romanowski, dziennikarz Wirtualnej Polski