Stworzył obraz, którego bali się dyktatorzy. Przypomina dramatyczny reportaż

Wiosną 1937 roku Pablo Picasso mieszkał w Paryżu i przygotowywał projekt na Wystawę Światową. Jego pomysł nie był jeszcze sprecyzowany. Przełom przyniósł reportaż brytyjskiego dziennikarza George’a Steera, opisujący bombardowanie baskijskiego miasta Guernica przez niemieckie i włoskie lotnictwo wspierające siły Franco. Relacja pełna była szczegółów o płonących ulicach i uciekających cywilach.

Picasso podobno długo chodził po pracowni w milczeniu. Następnego dnia zaczął szkicować sceny chaosu, a niektórzy współpracownicy wspominali, że w pracowni unosił się zapach świeżej farby, pył z węgla i ślad po ołówkach, jakby sama atmosfera tragedii przeniknęła do płótna. Według legendy artysta nie spał po nocach, kreśląc postacie w blasku lampy, podczas gdy Paryż powoli zasypiał.

Praca nad obrazem trwała zaledwie sześć tygodni. Płótno miało niemal osiem metrów szerokości i ponad trzy metry wysokości, więc artysta malował na drabinach i prowizorycznych podestach. Dora Maar fotografowała każdy etap powstawania tego dzieła. Na zdjęciach widać zamalowywane fragmenty i zmieniane postacie. Picasso reagował na własne emocje niemal z dnia na dzień.

Czasem usuwał elementy obrazu tylko dlatego, że następnego ranka wydawały się zbyt spokojne jak na skalę przedstawianej tragedii. Wieczorami pracownia tonęła w półmroku, a światło lamp rzucało cienie, które sam artysta ponoć wykorzystywał do testowania dramatyzmu scen. Malarz eksperymentował też z różnymi odcieniami szarości, aby uzyskać efekt pulsującego chaosu, jakby scena żyła we własnym rytmie.

Zamiast charakterystycznych kolorów Picasso wybrał czerń, biel i odcienie szarości. Inspirował się prasowymi fotografiami, które obiegły świat po bombardowaniu. Dzięki temu obraz przypomina dramatyczny reportaż. Brak koloru nie pozwala widzowi uciec w estetykę. Zostaje tylko napięcie, ruch i krzyk postaci. Wielu oglądających obraz wspominało, że przy pierwszym spojrzeniu "Guernica" uderza jak nagłówek w gazecie.

Na płótnie nie ma jednego bohatera. Jest koń w agonii, kobieta z martwym dzieckiem, postacie uciekające z płonących domów i leżący żołnierz z pękniętym mieczem. Byk obserwujący scenę do dziś wywołuje spory interpretacyjne. Żarówka przypominająca oko bywa odczytywana jako symbol nowych technologii, które przyglądają się wojennej bezwzględności.

Picasso nie tłumaczył jednak znaczeń. Powtarzał, że obraz powinien działać emocjonalnie, a nie dydaktycznie. W muzeum niektórzy widzowie mówią, że postacie "poruszają się" w oczach, a scena, w zależności od tego, gdzie stoi obserwator, wygląda inaczej. Zwiedzający często opowiadają, że przed obrazem odczuli coś, czego nie sposób oddać słowami - strach, bezsilność, a jednocześnie pewien rodzaj nadziei.

Podczas Wystawy Światowej w Paryżu w 1937 roku reakcje na "Guernicę" były mieszane. Niektórzy krytycy uznali dzieło za zbyt chaotyczne i trudne. Część polityków oczekiwała realistycznej sceny heroizmu, a zobaczyła zdeformowany koszmar. Z czasem jednak obraz zaczął podróżować po świecie i niejako zbierać fundusze na pomoc ofiarom wojny. Widzowie reagowali coraz intensywniej, a "Guernica" powoli zmieniała się w globalny symbol sprzeciwu wobec przemocy. Niektórzy opowiadali, że przy pierwszych pokazach w Nowym Jorku ludzie stali w milczeniu, a dzieci szeptały: "Czy tak jest naprawdę?".

Po zwycięstwie Franco, Picasso odmówił powrotu obrazu do Hiszpanii. Dzieło trafiło do Museum of Modern Art w Nowym Jorku i pozostało tam przez ponad czterdzieści lat. W 1974 roku aktywista Tony Shafrazi napisał na nim farbą hasło protestu przeciw przemocy. Dzięki ochronnej warstwie lakieru obraz udało się uratować. Paradoksalnie incydent tylko wzmocnił jego status jako symbolu sprzeciwu. Widzowie wspominali, że nawet po latach w MoMA nie można było przejść obok niego obojętnie.

Jedna z najbardziej symbolicznych sytuacji wydarzyła się w 2003 roku w siedzibie ONZ. Reprodukcję "Guernicy" zasłonięto podczas konferencji dotyczącej wojny w Iraku. Oficjalnie chodziło o kwestie wizualne. Komentatorzy uznali jednak, że antywojenne przesłanie było zbyt niewygodne jako tło politycznych deklaracji. Od tamtej pory obraz regularnie pojawia się w kontekstach protestów społecznych i debat o konfliktach zbrojnych. Nawet reprodukcje, w mniejszej wersji, potrafią skupić uwagę całej sali.

"Guernica" wróciła do Hiszpanii w 1981 roku i została umieszczona w Madrycie. Część Basków uważała, że powinna znaleźć się bliżej miejsca tragedii. Spór o lokalizację trwał latami i pokazał, jak silne emocje wciąż budzi dzieło. Dziś można je oglądać w Museo Reina Sofía. Obraz nie podróżuje, jest chroniony szkłem, gdzie dba się o to, by zapewnić mu specjalne warunki klimatyczne. Wielkość płótna zmusza do zatrzymania oddechu i spojrzenia na każdy detal osobno.

Gdy widzowie stają przed ogromnym obrazem, w muzeum często zapada cisza. Skala sprawia, że trudno objąć go jednym spojrzeniem. Wielu odwiedzających mówi, że ma wrażenie wejścia do środka sceny. "Guernica" jest nadal aktualna, ponieważ nie opowiada tylko o jednym miejscu i czasie. Mówi o cywilach, strachu i chaosie, które powracają w różnych epokach i przestrzeniach geograficznych.

"Guernica" nie daje łatwych odpowiedzi i nie uspokaja. Jest obrazem o przemocy wobec zwykłych ludzi i o świecie, który zbyt szybko przyzwyczaja się do tragedii. Pablo Picasso stworzył dzieło, które nie chciało być dekoracją. I właśnie dlatego do dziś potrafi wywołać dyskomfort wśród polityków, a jednocześnie poruszyć bardziej niż niejeden oficjalny komunikat. Każda nowa generacja widzów odnajduje w nim własne lęki, własne pytania o moralność i odpowiedzialność wobec świata.